”Beskid Śląski – przyroda, społeczność, kultura”

Wprowadzenie

W październiku 2025 roku Sejmik Województwa Śląskiego przyjął uchwałę ogłaszającą rok 2026 Rokiem Górali i Obrzędów Pasterskich. Decyzję podjęto w uznaniu dla bogatego dziedzictwa kulturowego górali zamieszkujących Beskidy – Śląski, Żywiecki i Mały – oraz dla wielowiekowej tradycji pasterskiej, która stanowi ważny element tożsamości regionu.

W XVI edycji Olimpiady Wiedzy o Górnym Śląsku proponujemy przyjrzeć się przyrodzie, społeczności i kulturze górnośląskiej części Beskidu Śląskiego. 

Beskid Śląski to mezoregion stanowiący część Beskidów Zachodnich. Składa się z dwóch rozciągniętych południkowo pasm górskich, rozdzielonych doliną rzeki Wisły. Na zachodzie znajduje się Pasmo Stożka i Czantorii, natomiast na wschodzie Pasmo Wiślańskie, dzielone na kilka innych pasm i grup górskich. Biorąc pod uwagę krainy historyczne, jego część zachodnia, centralna i północna wchodzi w obszar Śląska Cieszyńskiego (części wschodnia i południowo-wschodnia to tereny Żywiecczyzny przynależne do  Małopolski, a niewielki fragment południowy wchodzi w skład tzw. ziemi czadeckiej).

Na stokach Baraniej Góry znajdują się tereny źródliskowe Wisły. Beskid Śląski jest mocno zalesiony: pierwotnie dominowały tu lasy bukowo-jodłowe (buczyna karpacka), obecnie – głównie świerczyny sztucznego pochodzenia.

Beskid Śląski posiada gęstą sieć osadniczą i dobrze rozwiniętą sieć komunikacyjną. Główne miasta Beskidu Śląskiego po stronie polskiej to Wisła i Szczyrk, a u północnego podnóża – Ustroń i Bielsko-Biała. Po stronie czeskiej głównymi miastami są Trzyniec i Jabłonków w dolinie Olzy.

W obrębie historycznego Śląska Cieszyńskiego Beskid Śląski zamieszkiwali górale śląscy. Gospodarka tych terenów tradycyjnie opierała się na pasterstwie, a szczególnie na jego specyficznej górskiej odmianie – szałaśnictwie. W ostatnich dziesięcioleciach coraz większego znaczenia nabierają funkcje wypoczynkowe, turystyczne i uzdrowiskowe beskidzkich miejscowości. W miejscowościach położonych w południowej części regionu zachowane są przykłady budownictwa ludowego (gł. drewnianego), kultywowana jest kultura ludowa.

Tegoroczna edycja Olimpiady i jej temat przewodni ma zachęcać do poznawania malowniczych krajobrazów i górskich szlaków, zwyczajów i obrzędów przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Góralszczyzna to nie tylko muzyka i stroje, ale przede wszystkim system wartości, praca, gościnność i przywiązanie do ziemi. To także bogactwo rzemiosła – od budownictwa drewnianego, przez rzeźbę, haft i koronczarstwo, po tradycyjną obróbkę wełny. Kultura pasterska, z której wywodzą się takie zwyczaje jak redyk – uroczysty przemarsz baców, juhasów i stad owiec – stanowi żywe świadectwo historii Beskidów. Jej korzenie sięgają zaś czasów wołoskich osadników, którzy przed wiekami wprowadzili na te tereny gospodarkę pasterską.

Śląsk Cieszyński to region o bogatej przeszłości, stanowiący historyczny przykład pogranicza, który przez wieki funkcjonował jako strefa styku kultur, narodowości i państwowości (polskiej, czeskiej i austriackiej). Region ten wykształcił unikalną tożsamość („ludzi stela”) opartą na wielokulturowości. Śląsk Cieszyński to także teren sporów terytorialnych, na którym granica państwowa wielokrotnie dzieliła domy, ulice i ludzi, ale też wymuszała konieczność funkcjonowania we wspólnocie transgranicznej.

Jesteśmy przekonani, że zadania, które proponujemy uczestnikom konkursu pozwolą poznać w różnych odsłonach i aspektach przyrodę i historię regionu oraz zamieszkujące tu społeczności z ich tradycjami i bogatą kulturą.

Po raz pierwszy Komitet Główny OWoGŚ proponuje w tej edycji dodatkowo temat specjalny:  2026 – Rokiem Pamięci Dziewięciu Górników z “Wujka”. Mamy nadzieję, że ta tematyka znajdzie zainteresowanie pasjonatów trudnej historii naszego regionu.